8. Κοινωνικός ΕΛΕΓΧΟΣ - Παρέκκλιση

 

Ο κοινωνικός έλεγχος και η παρέκκλιση αποτελούν θεμελιώδεις έννοιες της κοινωνιολογίας, καθώς αφορούν τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες ρυθμίζουν τη συμπεριφορά και αντιμετωπίζουν τις αποκλίσεις από τους κανόνες. Αποτελούν κεντρικά πεδία της κοινωνιολογικής ανάλυσης, καθώς συνδέονται με τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης και την οριοθέτηση του αποδεκτού και του μη αποδεκτού. Η μελέτη τους αποκαλύπτει τους μηχανισμούς εξουσίας, τις κοινωνικές αξίες και τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες συγκροτείται η κανονικότητα.

8.1 Ορισμοί και θεωρίες παρέκκλισης

Α. Παρέκκλιση (Deviance)

Αποτελεί κάθε συμπεριφορά, στάση ή χαρακτηριστικό που παραβιάζει κοινωνικούς κανόνες ή προσδοκίες. Δεν αποτελεί απλώς ατομική συμπεριφορά, αλλά κοινωνικό φαινόμενο που ερμηνεύεται διαφορετικά ανάλογα με το θεωρητικό πλαίσιο. Οι κοινωνιολογικές θεωρίες επιχειρούν να εξηγήσουν τόσο τα αίτια όσο και τις κοινωνικές αντιδράσεις απέναντι στην παρέκκλιση. Ο Durkheim υποστήριξε, μάλιστα, ότι η παρέκκλιση είναι “κανονικό” στοιχείο κάθε κοινωνίας. Η παρέκκλιση διακρίνεται από τα εξής γνωρίσματα:

• είναι κοινωνικά κατασκευασμένη,
• διαφέρει ανάλογα με τον χρόνο, τον τόπο και την κουλτούρα,
• συχνά συνδέεται με σχέσεις εξουσίας.

Β. Κύριες θεωρητικές προσεγγίσεις

 

1. Βιολογικές και ψυχολογικές θεωρίες

Εστιάζουν σε ατομικά χαρακτηριστικά. Η κοινωνιολογία τις θεωρεί ανεπαρκείς χωρίς κοινωνικό πλαίσιο.

2. Δομολειτουργισμός (Durkheim, Merton):

•  Η παρέκκλιση είναι αναπόφευκτη και μπορεί να έχει λειτουργίες (π.χ. ενίσχυση κοινωνικών κανόνων).
• Θεωρία της Ανομίας (Merton): η παρέκκλιση προκύπτει, όταν υπάρχει χάσμα ανάμεσα στους πολιτισμικούς στόχους και τα θεσμικά μέσα επίτευξής τους.

3. Συμβολική αλληλεπίδραση:

•  Θεωρία της ετικετοποίησης [Labeling theory] (Becker): η παρέκκλιση δεν είναι η πράξη, αλλά η ετικέτα που της αποδίδεται. Η διαδικασία αυτή μπορεί να οδηγήσει σε στιγματισμό.
• Η κοινωνική αντίδραση δημιουργεί «δευτερογενή παρέκκλιση».

4. Συγκρουσιακές θεωρίες:

• Η παρέκκλιση ορίζεται από τις ομάδες εξουσίας.
• Οι νόμοι εξυπηρετούν συμφέροντα κυρίαρχων τάξεων. Δίνεται δηλ. έμφαση στην άνιση εφαρμογή των νόμων.

5. Θεωρίες κοινωνικού ελέγχου (Hirschi):

• Η παρέκκλιση προκύπτει, όταν εξασθενούν οι δεσμοί του ατόμου με την κοινωνία.

 8.2 Εγκληματολογία

Α. Ορισμός: Η εγκληματολογία συνδέεται στενά με την κοινωνιολογία, καθώς εξετάζει το έγκλημα ως κοινωνικό φαινόμενο Αποτελεί εξειδικευμένο πεδίο που εστιάζει στην μελέτη του εγκλήματος, εντάσσοντάς το στο ευρύτερο κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο. Πιο συγκεκριμένα, η εγκληματολογία μελετά:

• τα αίτια του εγκλήματος,
• τα πρότυπα εγκληματικότητας,
• τις αντιδράσεις της κοινωνίας,
• τους θεσμούς ποινικής δικαιοσύνης.

Β. Κύριες θεματικές:

• εγκληματική συμπεριφορά: ατομικοί, κοινωνικοί και δομικοί παράγοντες,
• θυματολογία: μελέτη των θυμάτων,
• ποινικό σύστημα: αστυνομία, δικαστήρια, φυλακές,
• εγκλήματα λευκού κολάρου (Sutherland): οικονομικά, εταιρικά, θεσμικά εγκλήματα,
• σύγχρονα εγκλήματα: κυβερνοέγκλημα, οργανωμένο έγκλημα, τρομοκρατία.

8.3 Μηχανισμοί κοινωνικού ελέγχου

Ο κοινωνικός έλεγχος περιλαμβάνει τους τρόπους με τους οποίους η κοινωνία ρυθμίζει την συμπεριφορά των μελών της. Αναφέρεται στους μηχανισμούς μέσω των οποίων διασφαλίζεται η συμμόρφωση των ατόμων με τους κοινωνικούς κανόνες και αξίες. Αποτελεί βασική προϋπόθεση για την συνοχή και την σταθερότητα της κοινωνίας.

Α. Άτυπος κοινωνικός έλεγχος: είναι ισχυρός στις πρωτογενείς ομάδες (είναι συχνά πιο αποτελεσματικός από τον τυπικό έλεγχο) και βασίζεται σε:

• κοινωνικές προσδοκίες,
• έθιμα,
• ντροπή, φήμη, αποδοχή,
• οικογένεια, συνομήλικους, κοινότητα.

Β. Τυπικός κοινωνικός έλεγχος: περιλαμβάνει νόμους και κανονισμούς, επιβάλλει επίσημες κυρώσεις και ασκείται από θεσμούς:

• 
  κράτος,
• δικαστικό σύστημα,
• αστυνομία,
• σχολεία,
• εργασιακοί οργανισμοί.

Γ. Ιδεολογικός έλεγχος: διαμορφώνει αξίες και νοοτροπίες που ενισχύουν την κοινωνική τάξη μέσω:

• εκπαίδευσης,
• θρησκείας,
• πολιτισμικών αφηγήσεων,
• ΜΜΕ.

Δ. Ψηφιακός κοινωνικός έλεγχος (σύγχρονη διάσταση): αναδεικνύει νέες μορφές εξουσίας και ρύθμισης συμπεριφοράς, συνδέεται με φαινόμενα επιτήρησης και “ψηφιακού πανοπτικού” μέσα από:

• 
  επιτήρηση μέσω τεχνολογίας,
• μεγάλα δεδομένα (big data),
• αλγοριθμικές ταξινομήσεις,
•  κοινωνικά δίκτυα.