8. Κοινωνικός Έλεγχος - Παρέκκλιση

 

Ο κοινωνικός έλεγχος και η παρέκκλιση αποτελούν θεμελιώδεις έννοιες της κοινωνιολογίας, καθώς αφορούν τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες ρυθμίζουν τη συμπεριφορά και αντιμετωπίζουν τις αποκλίσεις από τους κανόνες.

8.1 Ορισμοί και Θεωρίες Παρέκκλισης

Παρέκκλιση (Deviance)

Είναι κάθε συμπεριφορά, στάση ή χαρακτηριστικό που παραβιάζει κοινωνικούς κανόνες ή προσδοκίες. Η παρέκκλιση διακρίνεται από αυτά τα γνωρίσματα:

·      είναι κοινωνικά κατασκευασμένη,

·      διαφέρει ανάλογα με τον χρόνο, τον τόπο και την κουλτούρα,

·      συχνά συνδέεται με σχέσεις εξουσίας.

Κύριες θεωρητικές προσεγγίσεις

1. Βιολογικές και ψυχολογικές θεωρίες

Εστιάζουν σε ατομικά χαρακτηριστικά. Η κοινωνιολογία τις θεωρεί ανεπαρκείς χωρίς κοινωνικό πλαίσιο.

2. Δομολειτουργισμός (Durkheim, Merton)

·      Η παρέκκλιση είναι αναπόφευκτη και μπορεί να έχει λειτουργίες (π.χ. ενίσχυση κοινωνικών κανόνων).

·      Θεωρία της Ανομίας (Merton): η παρέκκλιση προκύπτει, όταν υπάρχει χάσμα ανάμεσα στους πολιτισμικούς στόχους και τα θεσμικά μέσα επίτευξής τους.

3. Συμβολική αλληλεπίδραση

·      Labeling theory (Becker): η παρέκκλιση δεν είναι η πράξη, αλλά η ετικέτα που της αποδίδεται.

·      Η κοινωνική αντίδραση δημιουργεί «δευτερογενή παρέκκλιση».

4. Συγκρουσιακές θεωρίες

·      Η παρέκκλιση ορίζεται από τις ομάδες εξουσίας.

·      Οι νόμοι εξυπηρετούν συμφέροντα κυρίαρχων τάξεων.

5. Θεωρίες κοινωνικού ελέγχου (Hirschi)

·      Η παρέκκλιση προκύπτει, όταν εξασθενούν οι δεσμοί του ατόμου με την κοινωνία.

 

8.2 Εγκληματολογία

Η εγκληματολογία συνδέεται στενά με την κοινωνιολογία, καθώς εξετάζει το έγκλημα ως κοινωνικό φαινόμενο και μελετά:

·      τα αίτια του εγκλήματος,

·      τα πρότυπα εγκληματικότητας,

·      τις αντιδράσεις της κοινωνίας,

·      τους θεσμούς ποινικής δικαιοσύνης.

Κύριες θεματικές:

·      Εγκληματική συμπεριφορά: ατομικοί, κοινωνικοί και δομικοί παράγοντες,

·      Θυματολογία: μελέτη των θυμάτων,

·      Ποινικό σύστημα: αστυνομία, δικαστήρια, φυλακές,

·      Εγκλήματα λευκού κολάρου (Sutherland): οικονομικά, εταιρικά, θεσμικά εγκλήματα,

·      Σύγχρονα εγκλήματα: κυβερνοέγκλημα, οργανωμένο έγκλημα, τρομοκρατία.

8.3 Μηχανισμοί Κοινωνικού Ελέγχου

Ο κοινωνικός έλεγχος περιλαμβάνει τους τρόπους με τους οποίους η κοινωνία ρυθμίζει την συμπεριφορά των μελών της.

Α. Άτυπος κοινωνικός έλεγχος: είναι ισχυρός στις πρωτογενείς ομάδες και βασίζεται σε:

·      κοινωνικές προσδοκίες,

·      έθιμα,

·      ντροπή, φήμη, αποδοχή,

·      οικογένεια, συνομήλικους, κοινότητα.

Β. Τυπικός κοινωνικός έλεγχος: περιλαμβάνει νόμους, κανονισμούς, επιβάλει επίσημες κυρώσεις και ασκείται από θεσμούς:

·      κράτος,

·      δικαστικό σύστημα,

·      αστυνομία,

·      σχολεία,

·      εργασιακοί οργανισμοί.

Γ. Ιδεολογικός έλεγχος: διαμορφώνει αξίες και νοοτροπίες που ενισχύουν την κοινωνική τάξη μέσω:

·      εκπαίδευσης,

·      ΜΜΕ,

·      θρησκείας,

·      πολιτισμικών αφηγήσεων.

Δ. Ψηφιακός κοινωνικός έλεγχος (σύγχρονη διάσταση): αναδεικνύει νέες μορφές εξουσίας και ρύθμισης συμπεριφοράς μέσα από:

·      επιτήρηση μέσω τεχνολογίας,

·      μεγάλα δεδομένα (big data),

·      αλγοριθμικές ταξινομήσεις,

·      κοινωνικά δίκτυα.