3.Θεμελιώδεις ΘΕΩΡΙΕΣ

 

3.1 Οι κλασικοί θεμελιωτές

Οι θεωρίες τους αποτελούν το θεμέλιο για την ανάπτυξη των σύγχρονων κοινωνιολογικών προσεγγίσεων. Οι τρεις μεγάλοι στοχαστές που διαμόρφωσαν το θεμέλιο της κοινωνιολογίας είναι οι εξής:

Α. Émile Durkheim (1858–1917): Γάλλος κοινωνιολόγος.

• Εστίασε στη συνοχή και τη λειτουργία της κοινωνίας.
• Κεντρικές έννοιες:

• κοινωνικά γεγονότα (social facts),
• συλλογική συνείδηση,
• ανομία.

• Θεώρησε την κοινωνία ως οργανικό σύνολο με λειτουργίες που διατηρούν την τάξη.
• Διαχώρισε την μηχανική και οργανική αλληλεγγύη ως μορφές κοινωνικής συνοχής.

Β. Max Weber (1864–1920): Γερμανός κοινωνιολόγος, οικονομολόγος, πολιτικός επιστήμονας.

• Εισήγαγε την ερμηνευτική κοινωνιολογία.
• Κεντρικές έννοιες:

• κοινωνική δράση,
• ορθολογικοποίηση,
• γραφειοκρατία,
• ιδεατοί τύποι.

• Τόνισε τη σημασία του νοήματος που αποδίδουν τα άτομα στις πράξεις τους.
• Ανέπτυξε την μεθοδολογία της “κατανόησης” της κοινωνικής δράσης.

Γ. Karl Marx (1818–1883): Γερμανός φιλόσοφος, οικονομολόγος, κοινωνικός θεωρητικός.

• Ανέλυσε την κοινωνία μέσα από τις ταξικές σχέσεις και την οικονομική δομή.
• Κεντρικές έννοιες:

• τρόπος παραγωγής,
• ταξική πάλη,
• αλλοτρίωση.

• Είδε την κοινωνική αλλαγή ως αποτέλεσμα συγκρούσεων συμφερόντων.
• Διέκρινε την βάση (οικονομική δομή) και το εποικοδόμημα (ιδεολογία, θεσμοί).

3.2 Δομολειτουργισμός (Structural Functionalism)

Αποτελεί μία από τις κυρίαρχες θεωρίες του 20ού αι. Έχει επικριθεί, όμως, για την έμφαση που δίνει στην σταθερότητα, υποβαθμίζοντας τις συγκρούσεις και τις κοινωνικές αλλαγές.

Βασικές αρχές:

• Η κοινωνία λειτουργεί ως σύστημα αλληλοεξαρτώμενων μερών.
• Κάθε θεσμός (οικογένεια, εκπαίδευση, κράτος) επιτελεί λειτουργίες που συμβάλλουν στην διατήρηση της κοινωνικής σταθερότητας.
• Η κοινωνική τάξη θεωρείται φυσική και αναγκαία.

Κύριοι εκπρόσωποι:

• Αμερικανός Talcott Parsons: (θεωρία συστημάτων, ισορροπία κοινωνίας).
• Αμερικανός Robert Merton: (προφανείς και λανθάνουσες λειτουργίες, δυσλειτουργίες).

3.3 Συμβολική αλληλεπίδραση (Symbolic Interactionism)

Εστιάζει στο μικρο-επίπεδο της κοινωνικής ζωής. Δίνει έμφαση στη μικροκοινωνιολογική ανάλυση της καθημερινής ζωής.

Κεντρικές ιδέες:

• Η κοινωνική πραγματικότητα συγκροτείται μέσα από την αλληλεπίδραση.
• Τα σύμβολα (γλώσσα, χειρονομίες, ρόλοι) δίνουν νόημα στην δράση.
• Η ταυτότητα διαμορφώνεται μέσα από κοινωνικές προσδοκίες.

Κύριοι εκπρόσωποι:

• Αμερικανός George Herbert Mead: (ο εαυτός ως κοινωνική διαδικασία).
• Αμερικανός Herbert Blumer: (διατύπωση των βασικών αρχών της θεωρίας).

3.4 Κριτική θεωρία – Σχολή Φρανκφούρτης

Αποτελεί μια ριζοσπαστική προσέγγιση που συνδυάζει μαρξισμό, ψυχανάλυση και φιλοσοφία. Ασκεί κριτική στον θετικισμό και στην ουδετερότητα της επιστήμης.

Κεντρικές ιδέες:

• Η κοινωνία διαμορφώνεται από ιδεολογία, εξουσία και πολιτισμική κυριαρχία.
• Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και η κουλτούρα λειτουργούν ως μηχανισμοί ελέγχου.
• Στόχος: χειραφέτηση του ατόμου από καταπιεστικές δομές.

Κύριοι εκπρόσωποι:

• Γερμανοί: Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse, Jürgen Habermas.

3.5 Φαινομενολογία - Εθνομεθοδολογία

Προσεγγίσεις που εστιάζουν στο πώς οι άνθρωποι βιώνουν και παράγουν την κοινωνική πραγματικότητα. Ανήκουν στις μικροκοινωνιολογικές προσεγγίσεις.

Α. Φαινομενολογία (Αυστριακός Alfred Schütz):

• Η κοινωνική πραγματικότητα είναι αποτέλεσμα υποκειμενικών νοημάτων.
• Η καθημερινή ζωή έχει δομή την οποία οι άνθρωποι θεωρούν αυτονόητη.

Β. Εθνομεθοδολογία (Αμερικανός Harold Garfinkel):

• Μελετά τις «μεθόδους» με τις οποίες οι άνθρωποι δημιουργούν τάξη στην καθημερινότητα.
• Χρησιμοποιεί «παραβιαστικά πειράματα» για να αποκαλύψει τους άγραφους κανόνες.

3.6 Σύγχρονες θεωρίες

Οι σύγχρονες θεωρίες επιχειρούν να ερμηνεύσουν τις ραγδαίες κοινωνικές μεταβολές της ύστερης νεωτερικότητας. Η κοινωνιολογία του 21ου αι. αντιμετωπίζει νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης.

Α. Μεταμοντερνισμός:

• Αμφισβητεί τις «μεγάλες αφηγήσεις».
• Η κοινωνική πραγματικότητα είναι κατακερματισμένη, ρευστή, χωρίς σταθερά κέντρα νοήματος.
• Εκπρόσωποι: Γάλλος Jean-François Lyotard, Γάλλος Jean Baudrillard, Πολωνός Zygmunt Bauman.

Β. Θεωρίες Παγκοσμιοποίησης:

• Εξετάζουν τις παγκόσμιες ροές ανθρώπων, κεφαλαίων, ιδεών.
• Η κοινωνία δεν περιορίζεται πλέον στο έθνος-κράτος.
• Εκπρόσωποι: Βρετανός Anthony Giddens, Γερμανός Ulrich Beck, Ινδός Arjun Appadurai.

Γ. Θεωρίες Δικτύων:

• Η κοινωνία ως δίκτυο σχέσεων και ροών.
• Η τεχνολογία και τα ψηφιακά συστήματα αναδιαμορφώνουν την κοινωνική δομή.
• Εκπρόσωποι: Ισπανός Manuel Castells (Network Society), Γάλλος Bruno Latour (Actor–Network Theory).