6. Κοινωνική ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ - Ανισότητες

 

Η κοινωνική διαστρωμάτωση αποτελεί κεντρικό αντικείμενο της κοινωνιολογίας, καθώς αφορά την άνιση κατανομή πόρων, ευκαιριών και εξουσίας στις κοινωνίες. Μέσα από την μελέτη των ανισοτήτων, αναδεικνύονται οι μηχανισμοί που διαμορφώνουν τις κοινωνικές ιεραρχίες και επηρεάζουν τις συνθήκες ζωής των ατόμων. Η κοινωνική διαστρωμάτωση αναφέρεται στα συστηματικά πρότυπα ανισότητας που οργανώνουν την κοινωνία σε ιεραρχημένες θέσεις. Οι ανισότητες αυτές βασίζονται σε πόρους, εξουσία, κύρος και πρόσβαση σε ευκαιρίες.

6.1 Τάξη, φύλο, φυλή / εθνότητα

Οι κοινωνικές ανισότητες εκδηλώνονται μέσα από διαφορετικούς άξονες, όπως η τάξη, το φύλο και η φυλή ή η εθνότητα. Οι κατηγορίες αυτές συχνά αλληλεπιδρούν και διασταυρώνονται, δημιουργώντας σύνθετες μορφές ανισότητας και κοινωνικού αποκλεισμού.

Α. Κοινωνική τάξη: αναφέρεται στη θέση του ατόμου μέσα στην οικονομική και κοινωνική ιεραρχία και επηρεάζει την πρόσβασή του σε:

• 
  υγεία,
• εκπαίδευση,
• εργασία,
• κοινωνική κινητικότητα.

Η διερεύνηση γίνεται με:

• Κριτήρια: εισόδημα, επάγγελμα, εκπαίδευση, ιδιοκτησία.
• Κλασικές προσεγγίσεις:

α) Marx: ταξικές σχέσεις παραγωγής,

β) Weber: τάξη, κύρος, κόμμα (πολυ-διάστατη ανάλυση).

Β. Φύλο: από αυτό προκύπτουν ρόλοι, προσδοκίες ή και ανισότητες που βασίζονται σε αυτό ή το αναπαραγάγουν:

• πατριαρχικές (και σπανιότερα, μητριαρχικές) δομές,
• διακρίσεις στην εργασία, την πολιτική κτλ.,
• έμφυλη βία.

Γ. Φυλή / Εθνότητα: αναφέρεται σε κοινωνικές κατηγορίες που συνδέονται με:

• πολιτισμικά χαρακτηριστικά,
•  ιστορικές σχέσεις εξουσίας,
• αλλά και ρατσισμό και διακρίσεις, που συχνά ενισχύονται από θεσμικές πρακτικές (institutional racism).

6.2 Κοινωνική κινητικότητα

Η κοινωνική κινητικότητα αναφέρεται στην δυνατότητα μετακίνησης των ατόμων μέσα στην κοινωνική δομή και συνδέεται άμεσα με την έννοια της ισότητας ευκαιριών. Αποτελεί βασικό δείκτη του βαθμού «ανοικτότητας» μιας κοινωνίας. Επειδή αναφέρεται στην μετακίνηση ατόμων ή ομάδων μέσα στην κοινωνική ιεραρχία, αποτελεί δείκτη κοινωνικής δικαιοσύνης και ισότητας ευκαιριών. Η περιορισμένη κινητικότητα συνδέεται με την διαιώνιση των ανισοτήτων. 

Α. Τύποι κινητικότητας:

• Κάθετη: άνοδος ή κάθοδος στην κοινωνική τάξη,
• Οριζόντια: αλλαγή θέσης χωρίς μεταβολή κύρους,
• Διαγενεακή: μεταξύ γενεών (γονείς–παιδιά),
• Ενδογενεακή: μέσα στη ζωή του ατόμου.

Β. Παράγοντες που την επηρεάζουν:

• Οικογενειακό υπόβαθρο,
• Οικονομική δομή,
• Εκπαίδευση,
• Κρατικές πολιτικές.

6.3 Φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός

Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός αποτελούν τις πιο έντονες εκφράσεις κοινωνικής ανισότητας. Δεν περιορίζονται μόνο στην έλλειψη οικονομικών πόρων, αλλά επηρεάζουν πολλαπλές διαστάσεις της ζωής των ατόμων. Ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να είναι σωρευτικός και αυτοενισχυόμενος.

Α. Φτώχεια: αν δεν υπάρξει κοινωνική μέριμνα ή ατομική προσπάθεια συνήθως κληρονομείται στους απογόνους και διακρίνεται σε:

• απόλυτη φτώχεια: έλλειψη βασικών αγαθών (τροφή, στέγη, υγεία),
• σχετική φτώχεια: υστέρηση σε σχέση με το μέσο επίπεδο διαβίωσης της κοινωνίας.

Β. Κοινωνικός αποκλεισμός: πολυδιάστατη διαδικασία που δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά και θεσμική, πολιτισμική και πολιτική, και περιλαμβάνει κυρίως:

• αποκλεισμό από εργασία,
• περιορισμένη πρόσβαση σε εκπαίδευση και υγεία,
• πολιτική περιθωριοποίηση,
• χωρικό διαχωρισμό (γκετοποίηση).

6.4 Θεωρίες ανισότητας

Οι κοινωνιολογικές θεωρίες επιχειρούν να εξηγήσουν τα αίτια και τη λειτουργία των κοινωνικών ανισοτήτων. Διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις δίνουν έμφαση είτε στην σταθερότητα είτε στην σύγκρουση, είτε στους μηχανισμούς αναπαραγωγής των ανισοτήτων.

Α. Λειτουργιστικές θεωρίες

• Η ανισότητα θεωρείται αναγκαία για την κατανομή ρόλων και κινήτρων.
• Εκπρόσωποι: Davis & Moore.
• Κριτική: αγνοεί την άνιση πρόσβαση σε ευκαιρίες.

Β. Συγκρουσιακές θεωρίες

•  Η ανισότητα προκύπτει από σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης.
• Marx: ταξική πάλη.
• Weber: πολυδιάστατη ανισότητα.

Γ. Θεωρίες κοινωνικής αναπαραγωγής

• Οι ανισότητες αναπαράγονται μέσω θεσμών (εκπαίδευση, οικογένεια).
• Bourdieu: πολιτισμικό κεφάλαιο [habitus] (διέκρινε μεταξύ: οικονομικού, κοινωνικού και πολιτισμικού κεφαλαίου.)

Δ. Σύγχρονες προσεγγίσεις

• Beck, Bauman: παγκοσμιοποίηση και νέες μορφές ανισότητας.
• ψηφιακό χάσμα.
• νεοφιλελεύθερες πολιτικές και κοινωνική ανασφάλεια. 
• επισφαλής εργασίας [precarity] (ασταθείς και ανασφαλείς μορφές απασχόλησης).